Brama Grodzka to szczególne miejsce na mapie Lublina. Dawniej zwana "Bramą Żydowską", oddzielała, ale i łączyła, miasto chrześcijańskie i żydowskie, stanowiąc przejście pomiędzy tymi dwoma światami. Kiedy w 1992 r. Teatr NN stał się gospodarzem Bramy Grodzkiej, jego twórcy zrozumieli, że zaczynają być odpowiedzialni za ratowanie i zachowanie Pamięci o polsko-żydowskim Lublinie.

 

Wzmianki o pierwszych Żydach w Lublinie pochodzą z XIV w. Najstarszym, niepotwierdzonym jednak, śladem osadnictwa żydowskiego w Lublinie jest przekaz o nadaniu Żydom przez króla Kazimierza Wielkiego w 1336 r. pierwszych przywilejów. Natomiast najstarszym materialnym śladem obecności Żydów w Lublinie jest macewa rabina Jehudy Halevi Kopelmana z 1541 r. znajdująca się na starym kirkucie.

W XV i XVI w. miasto żydowskie zaczęło się prężnie rozwijać, głównie ze względu na sprzyjające warunki ekonomiczne. Jednak już w 1535 r. Lublin uzyskał przywilej De non tolerandis Judeis, zakazujący osiedlać się Żydom w obrębie murów miejskich, co przyczyniło się do rozwoju Podzamcza i wyodrębnienia tam dzielnicy żydowskiej.

Żydzi w Lublinie odegrali znaczącą rolę na wielu płaszczyznach rozwoju miasta. Dotyczy to zwłaszcza życia religijnego, dzięki któremu Lublin nazywano  "Jerozolimą Królestwa Polskiego"; życia naukowego, poprzez które Lublin zyskał miano "Żydowskiego Oxfordu"; kulturalnego - związanego m.in. z rozwojem jednych z pierwszych w Polsce drukarni hebrajskich oraz życia gospodarczego.

 

Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas ogromnego rozwoju społeczności żydowskiej w Lublinie. Działało w tym czasie 15 prywatnych szkół żydowskich, wydawana była prasa w języku jidysz, nastąpił rozwój teatru amatorskiego. Żydzi byli także aktywnymi uczestnikami życia politycznego w Lublinie.

 

W chwili wybuchu II wojny światowej w Lublinie żyło 42 000 Żydów, co stanowiło 1/3 mieszkańców miasta. Druga wojna światowa przyniosła Zagładę lubelskich Żydów.

Po zniszczeniu dzielnicy żydowskiej, w organizmie miejskim powstała olbrzymia wyrwa. W ten sposób zakończył się kilkusetletni okres w rozwoju dwukulturowego, polsko-żydowskiego miasta. Minęło kilkadziesiąt lat i ten nowy, powojenny Lublin, zapomniał o tamtym polsko-żydowskim mieście, o tym że na wielkich, pustych placach wokół lubelskiego Zamku stało kiedyś miasto z ulicami, domami, synagogami.

 

Brama jest dla nas widocznym znakiem, ale i symbolem przeszłości, dlatego program mający na celu przywracanie pamięci o polsko-żydowskim Lublinie nosi nazwę "Brama Pamięci". Program ten realizowany jest przez Ośrodek "Brama Grodzka - Teatr NN" od lat 90. XX w. i ma na celu gromadzenie i prezentowanie artykułów, dokumentów i świadectw związanych z życiem oraz działalnością Żydów lubelskich. Z biegiem czasu program Brama Pamięci został rozbudowany m.in. o projekty artystyczne, edukacyjne i wydawnicze, które na różny sposób dotykają tematu żydowskiego dziedzictwa kulturowego Lublina i Lubelszczyzny.

 

Chcąc odtworzyć i upamiętnić dzieje Lublina i jego mieszkańców, w ramach projektu Brama Pamięci powstał portal internetowy Brama Pamięci - lubelscy Żydzi. Portal ten pozwala na wirtualny spacer ulicami nieistniejącego już miasta żydowskiego w Lublinie, przybliża rozmieszczenie przestrzenne dzielnicy żydowskiej i prezentuje najważniejsza miejsca związane z funkcjonowaniem lubelskiej gminy żydowskiej.

W portalu prezentowane są treści związane z życiem religijnym (domy modlitwy, Jesziwa), codziennym (obchody religijnych świąt żydowskich takich jak: szabat, Pascha, Jom Kippur, Rosz Ha-Szana, Sukkot i Simchat Tora oraz  gry i zabawy dzieci żydowskich), gospodarczym (handel, przemysł i rzemiosło), politycznym, i kulturalnym (tradycyjna sztuka żydowska, twórczość nowoczesna, sztuka nagrobna, ikonografia przedstawiająca lubelską dzielnicę żydowską, teatry i prasa żydowska) społeczności żydowskiej Lublina.

Portal Brama Pamięci - lubelscy Żydzi daje także możliwość zapoznania się z sylwetkami żydowskich mieszkańców Lublina oraz Żydów związanych z Lublinem, którzy wnieśli swój wkład w rozwój miasta.

Dział poświęcony Zagładzie lubelskich Żydów ma na celu usystematyzowanie wiedzy dotyczącej nazistowskiej polityki eksterminacji ludności żydowskiej na terenie dystryktu lubelskiego  w czasie II wojny światowej. Znajdują się w nim informacje dotyczące powstania i funkcjonowania gett w Lublinie i na Lubelszczyźnie, obozów pracy, obozów koncentracyjnych (Majdanek) i obozów zagłady (Bełżec, Sobibór), a także deportacji (Koleje i deportacje) oraz charakterystyka nazistowskiego aparatu represji (sylwetki nazistów,wartownicy). W tym dziale znajdują się opisy działań mających na celu ostateczne wyeliminowanie społeczności żydowskiej z terenów całej Generalnej Guberni ("Akcja Reinhardt", "Akcja Dożynki") oraz miejsc związanych z Zagładą (Lubelski Plac Śmierci, Ochronka żydowska).

W portalu Brama Pamięci znajdują się także wspomnienia mieszkańców dotyczące żydowskiego Lublina i wybrane fragmenty literackie, a także dokumenty i opracowania (Żydowski Lublin we wspomnieniach, literaturze i opracowaniach).

Ponadto w portalu umieszczono biogramy osób zajmujących się kulturą żydowską Lublina i Lubelszczyzny a także tematyką Zagłady oraz ośrodki badawcze w Lublinie. Ponadto prezentowana jest wybrana bibliografia z tego zakresu i słowniczek.

W portalu tym znalazło się także miejsce na uhonorowanie pamięci osób, które z narażeniem własnego życia niosły pomoc Żydom w czasie Zagłady - Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. (Zobacz także stronę projektu Światła w Ciemności - Sprawiedliwi wśród Narodów Świata).

Na stronach portalu Brama Pamięci - lubelscy Żydzi można także znaleźć materiały edukacyjne dla nauczycieli i uczniów, które są poświęcone zagadnieniom związanym z Regionem; wielokulturowości Lubelszczyzny, kultury i historii Lublina, jak również biogramy osób zajmujących się szeroko rozumianą tematyką żydowskiego dziedzictwa kulturowego Lublina i Lubelszczyzny.